Bir yoshli bola qancha ovqat yeyishi kerak

Bir yoshdan keyin bolaning ovqatlanishi borasida onalarda ko‘pincha har xil savollar paydo bo‘ladi. Bir tomondan, bola hali ham ona suti yoki sun’iy aralashma bilan oziqlantirilmoqda. Aralashmaning miqdorini o‘lchash mumkin-u, ammo ona sutining miqdorini aniq bilish qiyin. Boshqa tomondan esa, bir yoshga to‘lgan bolaning ovqatlanish ratsionida asosiy oziq-ovqat guruhlari bo‘lishi kerak. Pediatrlarning metodik tavsiyalaridagi jadvallarga qarasak, bu mahsulotlarning porsiyalari ancha katta ko‘rinadi. Bularning barchasini kunlik ovqatlanish ratsioniga qanday sig‘dirish mumkin? Bundan tashqari, kattalar uchun tayyorlangan taomlarning ko‘pchiligi kichkintoylar uchun to‘g‘ri kelmaydi. Xo‘sh, endi oshxonadan chiqmasdan ovqat tayyorlashimiz kerakmi?

Agar bu savollar sizni ham qiziqtirsa, keling, bir yoshli bola qanday ovqatni va qancha miqdorda yeyishi kerakligini, shuningdek, u qaysi mahsulotlarni hali iste’mol qilishga tayyor emasligini birgalikda ko‘rib chiqaylik. Maqola so‘ngida sizga qo‘shimcha ma’lumot sifatida bir yoshli chaqaloq uchun taxminiy ovqatlanish jadvali va oddiy hamda mazali taomlar retseptlari taqdim etiladi.

Bir yoshli go‘dak endi chaqaloq emas, lekin hali katta bola ham emas. Bu yoshda oshqozon-ichak trakti hali yetarlicha rivojlanmagan, ovqat hazm qilish tizimi shakllanishda davom etayotgan bo‘ladi. Shu sababli ovqatlanish o‘ziga xos bo‘lishi lozim – bu ko‘krak suti yoki sun’iy aralashmalardan hamda pyuresimon qo‘shimcha ovqatlardan «kattalar» taomiga o‘tish davri hisoblanadi. Taomlar yumshoq, oson hazm bo‘ladigan va tarkibi moslab tayyorlangan bo‘lishi kerak.

   1. Sut mahsulotlari — ratsionning asosini tashkil etadi. Ular hayvon oqsili, yog‘, kalsiy va vitaminlarning manbai hisoblanadi. Kichkintoy har kuni turli ko‘rinishdagi sutli mahsulotlardan taxminan 450 ml iste’mol qilishi lozim, masalan:

• Sut (bo‘tqalardagi)
•  1 yoshdan oshgan bolalar uchun maxsus sutli ichimliklar - uchinchi formulali (hatto bola ona suti bilan boqilayotgan bo‘lsa ham)
•  Qatiqli ichimliklar (kefir, biolakt, qo‘shimchasiz yogurt)
•  Tvorog (kunora 70-80 g)
• Pishloq (kuniga 10 g, faqat nordon bo‘lmagan navlari)
   

    2. Go‘sht va parranda go‘shti  — oqsil va temir manbaidir:

• mol go‘shti,
•  buzoq go‘shti,
• quyon go‘shti,
• kurka go‘shti,
• tovuq go‘shti (terisiz).
   

   3. Baliq – haftada 2-3 marta go‘sht o‘rniga. Yog‘siz navlardan boshlang:

• treska,
• xek,
• sudak.
   

   4. Tuxum – oqsil, vitaminlar, fosfor va temir manbai. Haftasiga 2-3 dona: qattiq qaynatilgan yoki omlet shaklida berish mumkin.

   5. Sabzavotlar – vitamin, minerallar va oziq tolalar manbai sifatida muhim. Ular kundalik ovqatlanishda bo‘lishi shart. Pyure, zapekanka,      dimlama va iliq salatlar ko‘rinishida beriladi. Eng yaxshi variantlar:

• kabachok,
• gulkaram,
• brokkoli,
• sabzi,
• oshqovoq,
• kartoshka (umumiy sabzavotlar hajmining 1/3 qismidan oshmasligi kerak).
   

  6. Meva va rezavorlar - vitaminlarning muhim manbai hisoblanadi:

• olma,
• nok,
• banan,
• olxo‘ri,
• qora smorodina,
• chernika va boshqalar.
   

 7. Yormalar, makaron mahsulotlari – bo‘tqa va garnirlar uchun donli asosdir. Ular o‘simlik oqsillari, oziq tolalar, kraxmal, B guruhi vitaminlari va mineral moddalarga boy:

• grechka,
• guruch,
• makkajo‘xori,
• suli,
• bug‘doy.
   

  8. Non – kuniga taxminan 30-40 gramm javdar va 60 gramm bug‘doy noni.

  9. O‘simlik va hayvon yog‘lari - tarkibida to‘yingan va ko‘p to‘yinmagan yog‘ kislotalari, yog‘da eruvchi vitaminlar mavjud:

• Sariyog‘ (kuniga 5-10 gramm).
• O‘simlik (kungaboqar, zaytun, makkajo‘xori) yog‘i – (kuniga 5-7 gramm) sabzavotli taomlar va bo‘tqalarga qo‘shiladi.
   

Yangi mahsulotlar hali ham bolaning reaksiyasini kuzatgan holda, ehtiyotkorlik bilan kiritiladi. Agar kichkintoy biror taomni rad etsa, bolaga majburlab yedirmang, bir necha kundan keyin uni yana berib ko‘ring.

Bir yoshli chaqaloqning ovqat hazm qilish tizimi hali kattalar uchun mo‘ljallangan ko‘plab mahsulotlarni qabul qilishga tayyor emas. Ochig‘ini aytganda, kattalar organizmi uchun ham bu mahsulotlarning barchasi foydali yoki xavfsiz emas. Bolaning sog‘ligi uchun esa bu «noz-ne’matlar» jiddiy va eng muhimi, uzoq muddatli salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Quyida bir yoshli bolaga berish qat’iyan man etilishi lozim bo‘lgan oziq-ovqat turlarining ro‘yxati keltirilgan:

1.  Qo‘ziqorinlar – og‘ir hazm bo‘ladi va zaharlanishga sabab bo‘lishi mumkin.
2. Kolbasa mahsulotlari va sosiskalar – ularning tarkibida tuz, ziravor va qo‘shimcha ta’m beruvchilar ko‘p miqdorda mavjud.
3. Dengiz mahsulotlari (krevetka, midiya, kalmarlar) – allergiya xavfi yuqori.
4. Konservalar (bolalar uchun mo‘ljallangan maxsus konservalardan tashqari) – tarkibida tuz va konservantlar ko‘p miqdorda bo‘ladi.
5. Marinadlangan va tuzlangan mahsulotlari – ulardagi ortiqcha tuz buyraklarga zarar yetkazadi.
6. Qovurilgan taomlar – ular jigar va oshqozon osti bezi uchun zo‘riqish tug‘diradi.
7. Dudlangan mahsulotlar – tarkibida juda ko‘p tuz va zararli moddalar mavjud.
8. Gazlangan ichimliklar – oshqozonni ta’sirlaydi, qand miqdori yuqori.
9. Kremli tort va pirojniylar – haddan tashqari yog‘li va shirin.
10. Butun yong‘oqlar – bo‘g‘ilib qolish xavfi bor, faqat maydalangan holda ozgina berish mumkin.
11. Asal (3 yoshgacha) – allergiya va botulizm xavfi mavjud.
12. Ko‘p miqdordagi qaymog‘i olinmagan sut (echki, sigir suti) – allergiya keltirib chiqarishi mumkin.
     

Bundan tashqari, bo‘yoqlar, xushbo‘ylantirgichlar, ta’m kuchaytiruvchilar kabi qo‘shimchalar qo‘shilgan mahsulotlardan ham saqlanish lozim. Tuz juda oz miqdorda, shakar esa o‘ta cheklangan tarzda qo‘shiladi.

Bir yoshli bola uchun porsiya hajmi uning ishtahasi, jismoniy faolligi va shaxsiy xususiyatlariga qarab belgilanadi. Ammo mo‘ljal olish mumkin bo‘lgan o‘rtacha me’yorlar ham mavjud.

Umumiy tamoyillar:

• Kunlik ovqat miqdori – 1000-1200 ml.
• Bir martalik porsiya hajmi – 250 ml dan oshmasligi lozim.
• Ovqatning quyuqligi – pyuresimondan to mayda to‘g‘ralgan holatigacha. Chaynash ko‘nikmasi rivojlanib borishi bilan asta-sekin quyuqroq ovqatlarga o‘rgatib boramiz.
   

Mahsulot guruhlari bo‘yicha porsiyalarning taxminiy hajmlari:

1. Bo‘tqalar – 150-200 ml tayyor bo‘tqa.
2. Sabzavotli pyure/ragu – 150 -180 g.
3. Go‘shtli taomlar – 50 -70 g tayyor holda.
4. Baliqli taomlar – 50-60 g.
5. Tvorog – 50 g.
6. Mevali pyure – 100-120 g.
7. Sharbatlar/kompotlar – 100-150 ml.
8. Non - bir ovqatlanishda 10 -15 g.
    

Bu taxminiy raqamlar ekanligini tushunish muhim. Bolaning ishtahasi kundan-kunga o‘zgarib turishi mumkin – bu tabiiy holat. Agar bola to‘yganini bildirsa, uni ovqatni tugatishga majburlamang. Yaxshisi, ozgina vaqt o‘tgach, yana berib ko‘ring.

Porsiya hajmi tegishli darajada ekanligini qanday aniqlash mumkin:

• Bola ovqatni 15-20 daqiqa ichida yeb tugatadi.
• Ovqatlanishdan so‘ng faol va kayfiyati yaxshi bo‘ladi.
• Keyingi ovqatlantirish paytida ovqatga ishtahasi bo‘ladi.
• Ich kelishi bilan bog‘liq muammolar – qabziyat yoki aksincha, haddan tashqari tez-tez ich kelishi kuzatilmaydi.
   

Agar bola muntazam ravishda berilgan ovqatni to‘liq yemasa, porsiya hajmini kamaytirib ko‘ring. Aksincha, agar bola ovqatlanib bo‘lgach, yana ochlik sezsa, uni sal ko‘paytirish mumkin. Ammo, agar porsiya hajmi tavsiya etilgan me’yorlardan sezilarli darajada farq qilsa, bu holatni pediatr bilan muhokama qiling.

Pediatr va nutritsiologlarning tavsiyalariga ko‘ra, bir yoshli bola kuniga 3 marta yaxshilab (to‘liq) ovqatlanishi va 2-3 marta yengil tamaddi qilishi lozim. Masalan, ikkinchi nonushta, tushlikdan keyin va uyqudan oldin kechki yengil ovqat. Maqbul tartib quyidagicha:

• Nonushta (sutli bo‘tqa, sariyog‘li non, mevalar);
• Tushlik (sabzavotli sho‘rva, garnirli go‘sht, non);
• Tushlikdan keyingi tamaddi (tvorog, kefir yoki yogurt);
• Kechki ovqat (yorma yoki baliq bilan sabzavotlar);
• Zarur bo‘lganda - uyquga ketishdan oldin yengil taom (emizish, sut aralashmasi yoki kefir berish).
   

Muhim jihatlar:

• Ovqatlanishlar orasidagi vaqt – 3-4 soat.
• Asosiy ovqatlanishlar orasida yengil tamaddi sifatida to‘yimli yoki shirin ovqat bermang.
• Oxirgi ovqatlanish – uyquga yotishdan 1-1,5 soat oldin bo‘lishi kerak
   

Bola ko‘krak suti bilan oziqlantirilayotgan bo‘lsa, 1-2 marta (odatda ertalab uyg‘ongandan so‘ng va uyquga ketishdan oldin) emizish mumkin. Lekin, asosiy ovqatlantirish ratsioni endi oddiy taomlardan iborat bo‘lishi lozim.

Misol sifatida Rossiya pediatrlar uyushmasi tavsiyalari asosida ishlab chiqilgan uch kunlik muvozanatli ovqatlanish tartibini keltiramiz.

1-kun

Nonushta:

•  Olmali sutli suli bo‘tqasi (180 g)
• Bolalar uchun mevali choy (100 ml)
   

Ikkinchi nonushta:

• Banan (o‘rtacha kattalikdagi yarim dona)
• Biolakt (120 ml)
   

Tushlik:

• Kabachok va kartoshkali pyure-sho‘rva (120 ml)
• Grechka bo‘tqasi bilan kurka go‘shtli kichik kotletlar (50 g + 80 g)
• Quruq mevalardan tayyorlangan kompot (100 ml)
   

Tushlikdan keyingi yengil tamaddi:

• Tvorog va shaftoli pyuresi (50 g + 50 g)
• Bolalar pechenyesi (2 dona)
   

Kechki ovqat:

• Sabzavotli dimlama (qovoqcha, sabzi, gulkaram) (150 g)
• Bug‘doy noni (10 g)
• Giyohli choy (100 ml)
   

Uyqudan oldin:

• Bolalar kefiri (200 ml)

2-kun

Nonushta:

• Sariyog‘li grechka bo‘tqasi (150 g)
• Nok pyuresi (50 g)
• Olmali kompot (100 ml)
   

Ikkinchi nonushta:

• Shakarsiz tabiiy yogurt (120 ml)
• Bolalar pechenyesi (1 dona)
   

Tushlik:

• Guruchli sabzavotli sho‘rva (120 ml)
• Xekdan tayyorlangan baliq suflesi (50 g)
• Brokkoli pyuresi (80 g)
• Rezavor mevali kisel (100 ml)
   

Tushlikdan keyingi yengil ovqat:

• Tvorogli zapekanka (80 g)
• Sabzi sharbati (100 ml)
   

Kechki ovqat:

• Sariyog‘li kartoshka pyuresi (120 g)
• Bug‘da pishirilgan tovuq kotleti (70 g)
• O‘simlik yog‘i qo‘shilgan qirilgan bodring (30 g)
• Bolalar choyi (100 ml)
   

Uyqudan oldin:

• Emizish yoki sutli aralashma (200 ml) berish

3-kun

Nonushta:

• Bug‘da pishirilgan omlet (80 g)
• Yog‘ surilgan non (10 g + 5 g)
• Sut yoki sutli ichimlik (120 ml)
   

Ikkinchi nonushta:

• Tvorog va toblab pishirilgan olma (100 g)
• Choy (100 ml)
   

Tushlik:

• Qovoqli pyure-sho‘rva (120 ml)
• Mol go‘shtidan tayyorlangan sufle (50 g)
• Qaynatilgan vermishel (80 g)
• Qora smorodinali mors (100 ml)
   

Tushlikdan keyingi yengil ovqat:

• Mevali pyure (100 g) va pechenye (10 g)

Kechki ovqat:

• Sutli guruch bo‘tqasi (150 g)
• Qovoqchali sufle (50 g)
• Sutli choy (100 ml)
   

Uyqudan oldin:

• Sutli ichimlik (200 ml)

Bu taomnomani turli tarzda o‘zgartirish mumkin: yorma, go‘sht va sabzavot turlarini almashtirib turish, mahsulotlarni ozuqaviy qiymati o‘xshashlari bilan almashtirish mumkin. Eng muhimi, oqsillar, yog‘lar va uglevodlar o‘rtasidagi muvozanatni saqlash va bolaning ovqatlanish ratsionini ortiqcha yuklamaslikdir.

Tvorogni har kuni emas, balki haftada 2-3 marta berish tavsiya etiladi.

Kichkintoyingizga yoqadigan va tayyorlash ko‘p vaqtingizni olmaydigan uchta oddiy taom retseptini tavsiya etamiz:

Qovoqli-olmali bo‘tqa

Zarur masalliqlar:

• Qovoq - 100 g
• Olma - 1 dona (o‘rtacha)
• Guruch - 2 osh qoshiq
• Sut - 150 ml
• Suv - 50 ml
• Sariyog‘ - 5 g
   

Tayyorlanishi:

1. Qovoqni po‘sti va urug‘laridan tozalab, mayda kubiklar shaklida to‘g‘rang.
2. Olmani po‘stidan ajratib, o‘zagini olib tashlab, qirg‘ichdan o‘tkazing.
3. Guruchni suv tiniq bo‘lguncha yuving.
4. Qozonga suv quying, qovoqni solib qaynaguncha pishiring.
5. Guruchni qo‘shib, sekin olovda 10 daqiqa davomida qaynating.
6. Sut quying, olmani qo‘shing va guruch pishguncha yana 5-7 daqiqa davomida qaynating.
7. Tayyor bo‘tqaga sariyog‘ qo‘shing, agar yumshoqroq bo‘lishini istasangiz, blenderda ozgina aralashtiring.
    

Nima uchun foydali: Qovoq beta-karotinga boy, olma tarkibida pektin mavjud, guruch esa oson hazm bo‘ladi. Bunday bo‘tqa nonushta uchun juda qulay hisoblanadi.

Kurka go‘shtidan sabzavotli teftellar

Zarur masalliqlar:

• Kurka go‘shtidan qiyma - 200 g
• Qovoqcha - 50 g
• Sabzi - 30 g
• Oddiy (bosh) piyoz - 10 g
• Tuxum - 1 dona.
• Bug‘doy noni - 1 bo‘lak
• Sut - 50 ml
   

Tayyorlanishi:

1. Nonni sutga solib iviting.
2. Qovoqcha va sabzini tozalab, mayda qirg‘ichdan o‘tkazing.
3. Piyozni mayda qilib to‘g‘rang.
4. Qiyma, sabzavotlar, ivitilgan non va tuxumni qo‘shib, yaxshilab aralashtiring.
5. Yong‘oq kattaligidagi kichik teftellar yasang.
6. Bug‘da 20-25 daqiqa davomida pishiring.
    

Nima uchun foydali: Kurka go‘shti – oqsil va temirga boy bo‘lgan gipoallergen go‘sht. Sabzavotlar teftellarni sersuv qiladi va kletchatka bilan boyitadi.

Bananli tvorogli zapekanka

Zarur masalliqlar:

• Bolalar tvorogi - 200 g.
• Banan - 1 dona.
• Tuxum - 1 dona.
• Manniy yormasi - 1 osh qoshiq
• Sut - 2 osh qoshiq
• Shakar - 1 choy qoshiq (usiz ham bo‘ladi)
   

Tayyorlanishi:

1. Banan po‘stlog‘ini tozalab, qirg‘ichdan o‘tkazing.
2. Tvorogni elakdan o‘tkazing yoki blenderda maydalang.
3. Tvorogga tuxum, manna yormasi, sut va shakar qo‘shib, yaxshilab aralashtiring.
4. Bananni qo‘shib, yana bir bor aralashtiring.
5. Qolipga yog‘ surtib, tayyorlangan massani soling.
6. Duxovkada 180°C haroratda 25-30 daqiqa davomida oltin rang tusga kirguncha pishiring.
    

Nima uchun foydali: Tvorog kalsiy manbai, banan esa vitaminlar va yoqimli ta’m qo‘shadi. Bunday zapekanka tushdan keyingi yengil ovqatlanish uchun juda mos keladi.

Bir yoshli bolaning ovqatlanishi uning kelajakdagi salomatligining poydevori ekanligini yodda tuting. Ratsion xilma-xil, ovqatlar esa mazali va foydali bo‘lishiga e’tibor bering. Agar savollaringiz bo‘lsa yoki kichkintoy biror mahsulotni yaxshi iste’mol qilmasa, pediatr bilan maslahatlashing.